Hadis ve Hadis Usulü – Bölüm 2

Hadisler Arasındaki İhtilafın Giderilmesinde Temel Yöntemler

1. Cem ve teʼlîf: Çelişen hadislerin her ikisini, birden çok ise hepsini bağdaştırarak,

herhangi birini terk etmeden birlikte geçerli saymaktır. Buna tevcih, haml, teʼvil de denir.

2. Nesh: Sonraki hadisin öncekinin hükmünü kaldırması.

3. Tercih: Birtakım ölçütlerle çelişen hadislerden birini tercih edip ötekini terk etmektir.

4. Tevakkuf: Çelişen hadisler konusunda karar vermeyi sağlayacak delil ve karineler bulununcaya kadar beklemek, karar vermemektir.

Hadisçiler çelişkiyi gidermede Cemʼnesh, tercih ve tevakkuf sıralını benimserken İslam âlimlerinin çoğunluğu Cemʼ, tercih, nesh ve tevakkufu sırasını benimsemişlerdir.

Esbâbü Vürûdiʼl – Hadîs

Hadislerin söyleniş sebeplerini, hangi ortamlarda ve ne amaçla söylendiklerini araştırır.

Hadis Tenkidinin Temel İlkeleri

1. Haberi verenin, haber verdiği olaya tanık olup olmadığının, doğru algılamada bir engel bulunup bulunmadığının araştırılması

2. Haberin başka kaynaklardan teʼkidi

3. Haberin içeriğinin araştırılması

HADİS ÇALIŞMA DÖNEMLERİ

1. Tesbit Dönemi:

Bi’setten başlayıp hicri birinci asrın sonlarına kadar devam eden dönemdir.

Sahabe ve tabiunun büyüklerinin yaşadığı dönemdir.

Tesbit Döneminde Hadis Öğreniminin Güvenilirliği İçin Yapılanlar

1. Hadis rivayetini azaltma

2. Hadis rivayet edenden şahid isteme

3. Hadis rivayet edene yemin ettirme

4. Hadisi Kurʼân ve önceden bildikleri hadislerle karşılaştırma

5. Hadisi ilk duyan kimseden almaya çalışma

6. Hadisin ravilerini inceleme

Önemli Not:

Er-Rıhle fî talebiʼl – hadîs

Hadis öğrenimi için yapılan yolculuktur. Hadisi al-i isnadla alma amaçlı yapılmıştır. Bu çalışma hadisi en eski ravisinden öğrenmek, böylece hata ihtimallerini azaltmak gayesiyle yapılmıştır.

Hz. Peygamber Hayattayken Yazılan Metinler

1. Medine Sözleşmesi

2. Nüfus Sayımı Tutanağı

3. İmtiyaz Belgeleri

4. Yahudilerle Yapılan Yazışmalar

5. Dine Çağrı Mektupları

6. Talimatnâmeler

7. Ebû Şâhʼın isteği üzerine yazılan hutbe

8. Abdullah b. Amr b.el-Asʼın yazdıkları

9. Enes b. Malikʼin yazdıkları

10. Hafızası zayıf bir sahabinin yazdıkları

11. Ebû Rafiʼnin yazdıkları

2. Tedvin Dönemi:

Daha önce değişik yazı malzemelerine kaydedilerek veya ezberlenerek koruma altına alınan hadislerin kitaplar içinde toplandığı dönemdir. Hicri birinci asrın sonlarından ikinci asrın ikinci çeyreğine kadar sürmüştür. Bu tür faaliyet devlet eliyle ilk kez Ömer b. Abdülaziz döneminde olmuştur.

3. Tasnif Dönemi:

Daha önce kayıt altına alınmış hadislerin sınıflandırıldığı dönemdir. Hicri ikinci asrın yarısında başlamış hicri dörde kadar devam etmiştir.

Tasnifin amaçları:

1. Hadislerin yok olmasını engellemek.

2. Derlenen hadislerin sistemli, kolay kullanılır hale getirilerek hadisçilerin işlerini kolaylaştırmak

3. Sünnetin Müslüman toplumda yaşayan bir gelenek olarak devamını sağlamak.

Yazılış Yöntemine Göre Hadis Kitabı Türleri

1. Konularına göre düzenlenenler. Bu kitaplara Aleʼl-ebvâb denmiştir.

2. Ravilerine göre düzenlenenler. Bunlara Aleʼr-ricâl denmiştir.

Konularına Göre Düzenlenmiş Hadis Kitabı Türleri

1. Tek bir konudaki hadisleri toplayan kitaplar

2. Birden çok alt konu barındıran tekbir ana konuda yazılmış kitaplar

3. Tartışma ve reddiye kitapları

4. Muvattaʼlar

5. Sünenler

6. Camiʼler

7. Musannefler

Birden Çok Alt Konu Barındıran Tek Bir Ana Konuda Yazılmış Kitaplar

İmanla İlgili Kitaplar: Ebû Şeybe, Ahmed b. Hanbel bu başlıkta kitap yazmıştır.

Ahlak ve Âdâb Kitapları: Taberâni, Harâiti, Ebû Şeybe bu başlıkta kitaplar yazmıştır.

Tefsirle İlgili Rivayetleri Bir Araya Getiren Kitaplar: Sevrînin, Kudâmeʼnin Abdullah b. el-Mubarekʼin “Kitâbuʼt-tefsirleri”.

Zühd Kitapları: Ebû Musâ b. İbrâhimʼin, Kudâmeʼnin, Abdullah b. Mubârekʼin, el-Cerrâhʼın, Temimîʼnin “Kitâbüʼz-Zühd” adlı kitapları

Fedâil Kitapları: Nesaîʼnin, el-Becelîʼnin, Ahmet b. Hanbelʼin bu tür eserleri vardır.

Megâzî ve Siyer Kitapları: Hz. Peygamberʼin savaşları ve hayatını anlatan hadisleri toplayan kitaplardır. Ürve b. Zübeyr, eş-Şaʼbî, ez-Zührî, Maʼmer ve Vakıdî bu tür hadisleri içeren eserler yazmışlardır.

Tartışma ve Reddiye Kitapları: Buharî, eş-Şeybanî, Ahmed b. Hanbel ve Darimîʼnin reddiyeleri bu alana örnek gösterilebilir.

Muvattaʼlar: Muvattalarda mevkuf hadis deren sahabe sözleri ve uygulamaları ile maktu hadis denen tabiun söz ve uygulamaları da yer alır. Malik b. Enes ve İmam Malikʼin Muvattaʼı bunlardandır. Muvattalar belli bir bölgenin hadislerinin toplamayı amaçlar.

Sünenler: Ahkam hadisleri denilen fıkhî içerikli hadisleri içeren kitaplardır. Beş ana başlıkta özetlenir. Başlıklar, İman, ibadet, muamelat, ukûbât (cezalar) ve edeb (fedâil)dir. Sünenler hadislerle yazılmış fıkıh kitapları niteliğindedir.

Nesaî, Ebû Nâvud, İbn Mâce, Tirmizîʼnin süneni kütûb-i sitte içerisinde yer alır ve sünen-i erbaa adını alır.

Musannefler: Sünenlerin içerikleri yanında mevkuf ve maktu hadisleri de içeren kitaplardır. Abdurrezzâk ve İbn Ebû Şeybeʼnin musannefleri meşhur olanlardandır.

Camiler: Sünen konuları yanında yaratılışı Kurʼan tefsiri, Kurʼânʼın faziletleri, geçmiş peygamberler, sahabenin fazilet ve menkıbeleri, Hz. Peygamberʼin hayatı Şemaili gibi konuları kapsar. Hicri ikinci asırda el-Ezdî, es-Sevrî, Habib el-Basrî, hicri üçüncü asırda Tirmizi cami türü eser yazmıştır.

 Bu üniteyi bilgisayarınıza indirmek isterseniz aşağıdaki bağlantıya tıklayın.